Sürtmeye Karşı Renk Haslığı Tayini
Tekstiller — Sürtmeye (Crocking) Karşı Renk Haslığının Tayini (TS EN ISO 105‑X12)
Giriş: Neden Sürtmeye Karşı Renk Haslığı?
Günlük kullanımda kumaşlar, özellikle temas ve sürtünme nedeniyle boyarmaddenin komşu yüzeylere transfer olması riski taşır. Koyu denim pantolonun açık renk çantayı boyaması, döşemelik kumaşın oturma alanlarında leke bırakması veya spor giyimde koltuk altı bölgelerinde renk açılması tipik örneklerdir. TS EN ISO 105‑X12, kısaca crocking testi olarak bilinir ve kuru ve ıslak koşullarda boyanın sürtünme ile komşu bir beze ne kadar geçtiğini Gri Skala ile derecelendirerek ölçer.
Standardın Amacı ve Kapsamı
ISO 105‑X12; dokuma, örme ve nonwoven dahil çok geniş bir ürün yelpazesi için geçerlidir. Reaktif, kükürt, indigo, asit, dispers vb. tüm boyarmadde sınıfları ve baskı teknikleri (pigment, reaktif, rotasyon, dijital baskı) test edilebilir. Sonuçlar, komşu crocking bezi üzerindeki leke derecesi olarak 1–5 aralığında raporlanır (5 = en iyi, leke yok).
Temel İlke
Standart bir crockmeter ile, çapı sabit sürtme başlığına sarılmış beyaz crocking bezi test numunesi üzerinde belirli sayıda ileri‑geri hareket ettirilir. Kuru testte bez kuru, ıslak testte ise belirli oranda ıslatılmıştır. Test sonunda bez üzerindeki leke, ISO 105‑A03 Gri Skala (lekeleme) ile görsel olarak derecelendirilir; istenirse ΔE* ölçümü ile desteklenir.
Ekipman ve Laboratuvar Koşulları
Gerekli Donanım
- Crockmeter (manuel/motorlu) — sabit strok uzunluğu ve yük sağlayan cihaz.
- Sürtme Başlığı (parmak) — yaygın olarak ≈ 16 mm çap; baskı kuvveti ≈ 9 N (cihazın standart ayarı).
- Crocking Bezi — standart beyaz pamuk bez (ISO 105 F‑serisi referanslarından); ön yıkamalı ve tüy bırakmayan.
- Deiyonize su — ıslak test için; ısı genelde 20 ± 2 °C.
- Gri Skala (A03) — leke derecelendirmesi; opsiyonel renk değişimi için A02.
- Standart atmosfer — 20 ± 2 °C / %65 ± 2 RH (ISO 139).
Kalibrasyon ve Kontrol
- Strok (hareket) uzunluğu genelde ≈ 100–104 mm bandındadır; cihazın şablonla doğrulanması önerilir.
- Uygulanan kuvvet (≈ 9 N) cihazın yay/ölçer ile periyodik kontrolü ile güvence altına alınır.
- Başlık yüzeyi temiz ve düzgün olmalı; bez sabitleme halkası tüy koparmamalıdır.
Numune Hazırlığı ve Koşullandırma
Numune Seçimi
- Metraj kumaşlardan kenarlardan en az 10 cm içerden alınır.
- Desenli/baskılı ürünlerde açık ve koyu alanlar ayrı ayrı değerlendirilir.
- Hazır ürünlerde (ör. denim pantolon) kritik bölgeler (dikiş kenarı, baskı alanı) ayrıca test edilebilir.
Koşullandırma
Tüm numuneler ve bezler testten önce 24 saat standart atmosferde bekletilir. Finisaj kalıntıları (yumuşatıcı, silikon, reaktif kimyasallar) sonuçları etkileyebileceğinden, mümkünse üretim sonrası standart yıkama uygulanmış ürünler test edilir.
Deney Prosedürü: Adım Adım
1) Bez Hazırlığı
- Kuru test: Crocking bezi temiz ve kuru olarak başlığa düzgünce sarılır.
- Islak test: Bez deiyonize suyla ıslatılır, hedef ıslak alım genellikle ≈ 100 % ± 5 % (kendi kuru ağırlığına göre). Bezin yüzeyinden serbest su damlamayacak şekilde sıkılır/standart presle nem dengelenir.
2) Numunenin Yerleştirilmesi
- Numune, düz ve kaymaz bir tabla üzerine serilir; gerekiyorsa altına destek bez konur.
- Rubbing doğrultusu çözgü/atkı yönünde ayrı ayrı yapılacaksa işaretlenir.
3) Testin Yürütülmesi
- Cihazın strok uzunluğu ve yükü kontrol edilir.
- Başlık numune üzerine indirilir ve belirli sayıda sürtme hareketi uygulanır: yaygın uygulama 10 ileri‑geri hareket (toplam 10 tur). Yüksek riskli alanlar için 20’e kadar genişletilebilir; raporda belirtilir.
- Kumaşın kenar/dikiş bölgelerinde yapılacak testler ayrıca işaretlenir.
4) Değerlendirme
- Sürtme bezi kurutulur (ıslak testte), ardından ISO 105‑A03 Gri Skala ile lekeleme derecesi tayin edilir.
- Sonuçlar 1–5 aralığında, gerektiğinde yarım değerlerle (4–5 gibi) raporlanır.
- Opsiyonel: Bez üzerindeki lekeli bölgenin ΔE*ab değeri spektrofotometre ile ölçülüp kayda geçilir.
Raporlama Formatı (Örnek)
Ürün: Pamuk/Elastan Denim, indigo (ring-dyed) Metot: TS EN ISO 105-X12 | Yük ≈ 9 N | Strok ≈ 104 mm | N = 10 rub (çift yön) Kuru lekeleme: 4–5 Islak lekeleme: 3 Notlar: Kenar dikiş üzerinde ıslak lekeleme 2–3; pigment baskı alanında kuru 4
Sonuçların Yorumlanması
ISO 105‑X12 bir sınıflandırma standardı değildir; ham haslık değeri sunar. Ancak sektörde kabul gören tipik hedefler:
| Ürün Grubu | Kuru Sürtme | Islak Sürtme | Not |
|---|---|---|---|
| Denim/İndigo | ≥ 4 | ≥ 2–3 | İndigo yapısı gereği ıslakta düşebilir; reçete/afterwash etkili. |
| Reaktif Boya (Pamuk) | ≥ 4–5 | ≥ 3–4 | Tam fikse ve sabunlama kritik. |
| Dispers Boya (Polyester) | ≥ 4–5 | ≥ 4 | Genelde yüksek; sürtme haslığı iyi. |
| Pigment Baskı | ≥ 3–4 | ≥ 2–3 | Binder/füzyon koşulları sonucu belirler. |
| Döşemelik (Ağır) | ≥ 4–5 | ≥ 3–4 | Yüksek yoğunluk ve reçine katkılı yapılar tercih edilir. |
Çok koyu tonlarda (siyah, lacivert) ve yoğun boyamalarda ıslak sürtme değerleri daha kritik olup işletmeler çoğu zaman ≥ 3 eşiğini hedefler.
Tipik Hata Kaynakları ve İyileştirme Önerileri
- Bez kalıntıları/tüylenme: Bez ön yıkamalı ve tüy bırakmayan olmalı; aksi halde yalancı leke etkisi oluşur.
- Yük/Strok sapması: Cihaz yükü ya da strok uzunluğu standarttan saparsa sonuçlar karşılaştırılabilir olmaz. Periyodik doğrulama yapın.
- Islak alım yanlışlığı: Bez çok ıslaksa (damlama) sonuç yapay olarak kötüleşir; hedef ≈ 100 % ± 5 % OWF.
- Numune kayması: Tabla üzerinde kayma, leke alanını büyütür. Kaymaz altlık kullanın.
- Değerlendirme hatası: Gri Skala değerlendirmesini nötr ışık kutusu ve eğitilmiş değerlendirici ile yapın; gerekirse ΔE* ile destekleyin.
Gelişmiş Uygulamalar
Islatıcı Ajan ve Ter Benzeti Testleri
Gerçek kullanımda ter/yağ kontaminasyonu boyayı hareketli hale getirebilir. Bu nedenle ISO 105‑E04 (ter haslığı) sonuçları ile birlikte yorum önerilir.
Ön İşlem/Sabunlama Optimizasyonu
Reaktif boyalı pamukta sodyum karbonat ve sabunlama koşullarının optimize edilmesi, ıslak sürtme haslığını 1 dereceye kadar iyileştirebilir. Enzim/oksijenli yıkamalar da yardımcı olabilir.
Film/Recoating Çözümleri
Pigment baskıda binder oranı, yumuşatıcı tipi ve fikse sıcaklığı kritik; düşük haslıkta recoat veya clear binder ile üst kat uygulanabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Kuru ve ıslak test arasında neden fark var?
Su; boyarmaddeyi mobilize eder, sürtme sırasında transferi kolaylaştırır. Bu yüzden ıslak sonuçlar genellikle düşüktür.
Denimlerde haslık nasıl iyileştirilir?
İndigo için oksidasyonun tamamlanması, doğru after‑wash reçeteleri (sabunlama, yumuşatıcı seçimi), resin kullanımı ve taş yıkama parametreleri önemlidir.
Değerlendirmeyi cihazla yapabilir miyiz?
Gri Skala görsel yönteme dayalıdır; ancak spektrofotometre ile ΔE* ölçümü eklenerek objektif veri sağlanabilir.
Siz hangisini arıyorsunuz?
- ISO 105‑X12 sürtme haslığı
- crocking testi kuru ıslak
- kumaş renk haslığı lekeleme
- Gri Skala A03 değerlendirme
- denim ıslak sürtme iyileştirme
MassLab’ın Uzmanlığı
Akredite Altyapı & İzlenebilirlik
MassLab, TÜRKAK akreditasyonu ve ISO/IEC 17025 kalite sistemiyle ISO 105‑X12 testlerini yürütür; cihazlarımızda yük ve strok kalibrasyonları düzenli izlenir. Kuru ve ıslak testler aynı gün, çoklu bölge kıyaslarıyla raporlanır.
Hızlı Raporlama & Danışmanlık
Sonuçları 24–48 saat içinde PDF + foto dokümantasyon ile müşteri panelinize yükleriz. Düşük haslık durumlarında kök neden analizi ve reçete/terbiye optimizasyonu önerileri sunarız.
Benchmark ve Tedarikçi Doğrulama
Aynı renkte farklı parti/tedarikçi karşılaştırmaları için istatistiksel özet (ortalama, SD, CV %) ve hedef eşiğe göre geçti/kaldı tabloları sağlarız.
Hemen İletişime Geçin
Koleksiyonlarınızda leke transferi riskini kontrol altına almak ve müşteri memnuniyetini artırmak için TS EN ISO 105‑X12 testlerini MassLab güvencesiyle yaptırın. “Teklif Al” butonuna tıklayın; numunelerinizi gönderin, karşılaştırılabilir ve güvenilir sonuçlara hızlıca ulaşın.
MassLab Analiz ve Test Laboratuvarı — Geleceği Test Ediyoruz.
